hetverhaalachterhetnummerB

Update Geen nummers maar Namen

Van Jos Sinnema vrijwilliger bij het namen statt nummern project ontvingen we een serie artikelen die een mooie indruk geven van de manier waarop het project jong en oud verbind.

  • Tentoonstelling Geen nummers maar Namen gaat naar het verzetsmuseum in Amsterdam.
  • Het verhaal achter het nummer.
  • 4 mei: Podiumpresentatie Geen nummers maar Namen in theater Bellevue.
  • Dit schooljaar: vijf nieuwe biografieën voor het herinneringsboek.
  • Namen statt Nummern maart 2014.

 

Tentoonstelling Geen nummers maar Namen gaat naar het verzetsmuseum in Amsterdam.

"Door jongeren en voor jongeren, dat is de tentoonstelling die het Verzetsmuseum Amsterdam in het jubileum-herdenkingsjaar 2015 wijdt aan de circa tweeduizend Nederlanders die als politiek gevangene in Dachau terechtkwamen, doorgaans na een route langs vele gevangenissen en andere kampen. De tentoonstelling is van 23 april tot en met 25 november 2015 geopend voor publiek. Voor deze tentoonstelling, getiteld 'Geen nummers maar Namen', werkt het museum samen met verschillende kampcomités, en vooral met scholieren die als werkstuk voor hun eindexamen een biografie schrijven over een oud Dachau-gevangene.

In aansluiting op de werkstukken is de tentoonstelling biografisch opgezet. De aangrijpende verhalen van ongeveer vijftien oud-gevangenen geven een beeld van de verschillende groepen politieke gevangenen en van hun ervaringen in gevangenschap. Centrale vraag daarbij is: hoe bewaar je je menselijkheid in een concentratiekamp dat gericht is op ontmenselijking? Verhalen én bijzondere authentieke objecten maken dit inzichtelijk: Jaap van Mesdag maakte muziek, Pim Boellaard kraste een dambord in het deksel van een kist, Lies Bueninck hield een fotootje van haar dochtertje verstopt en legde de data van haar gevangenschap vast op een geborduurde doek, Willemijn Petroff maakte een boekje met psalmen en beeldhouwer Frits van Hall maakte kleine reliëfs.

De jongeren die het onderzoek doen, raken diep onder de indruk van 'hun' gevangene. Ook deze jongeren komen aan het woord in de tentoonstelling. Doel is om zo generaties bij elkaar te brengen en jongeren blijvend te betrekken bij dit verleden. Maar ook de actualiteit komt ook aan bod, want ook nu worden er mensen vanwege hun overtuiging en verzet tegen dictatuur gevangen gezet. In nauwe samenwerking met Amnesty International schrijven drie scholieren daarom een biografie over hedendaagse politiek gevangenen. Bezoekers kunnen door deelname aan de acties van Amnesty International, direct in de tentoonstelling iets doen om hen te ondersteunen."

Liesbeth van der Horst, directeur Verzetsmuseum Amsterdam.

Het verhaal achter het nummer

In september besteedde KLEIO, vakblad voor docenten geschiedenis en staatsinrichting, aandacht aan de biografie van oud-Dachauer Jan van Kuik, door Gijs Berendse. Gijs schreef de biografie voor het herinneringsboek in Dachau en als profielwerkstuk voor zijn vwo-eindexamen. De redactie van KLEIO vond dat Gijs hiermee een bijzondere prestatie had geleverd, en nodigde hem uit er een artikel over te schrijven:

Met mijn profielwerkstuk heb ik een bijdrage geleverd aan het herinneringsboek van 'Namen statt Nummern' in Dachau. Voor dit project schrijven scholieren biografieën over oud-gevangenen van dit concentratiekamp. Je krijgt een interviewtraining en je houdt zelf een interview met een oud-gevangene of nabestaanden. Daarnaast verzamel je zoveel mogelijk archiefstukken om het verhaal te ondersteunen.

Ter voorbereiding las ik 'Is dit een mens?' van Primo Levi. In dit boek beschrijft Levi het leven in een concentratiekamp en hoe mensen zich hier onder extreme omstandigheden gedragen. Dit boek was nuttig om te lezen omdat hij vaak vanuit het 'wij' perspectief schrijft, doelend op oud-concentratiekampgevangenen. Levi schrijft dat het moeilijk is voor oud-gevangenen om met de jeugd in gesprek te gaan, maar nog veel meer benadrukt hij het belang hiervan. Na het lezen van dit boek drong het pas echt tot mij door: ik zal komen te spreken met iemand met soortgelijke ervaringen.

hetverhaalachterhetnummer hetverhaalachterhetnummerB

 

Jan van Kuik is de oud-gevangene over wie ik heb geschreven. Hij heeft meer dan drie jaar gevangen gezeten in de concentratiekampen Sachsenhausen, Majdanek en Natzweiler en is uiteindelijk bevrijd in Dachau. Op 22 maart 1942 is Jan opgepakt op de grens tussen Oostenrijk en Zwitserland. Jan vertelde mij dat hij via Zwitserland naar Engeland wilde vluchten om zich aan te sluiten bij de geallieerden. Jan was toen 18 jaar, net zo oud als ik nu ben. Dit vind ik een pijnlijke gedachte. De periode van zijn achttiende tot en met zijn vierentwintigste levensjaar zijn hem voor altijd ontnomen.
Het aanschrijven van archieven vond ik maar een onnodige bezigheid. Journalisten hadden vrijwel zijn hele verhaal al een keer gereconstrueerd en op schrift gesteld, dus waarom gebruiken we dat niet gewoon als bron? En als we een onderdeel missen, dan nemen we toch gewoon even contact op met Jan van Kuik om het hem te vragen? Archieven brachten naar mijn mening weinig nieuws. Mijn mening veranderde toen er nieuwe documenten opdoken in een archief in Oostenrijk. Het volgende citaat komt uit een brief die Jan naar zijn moeder schreef vanuit de gevangenis:

'Ik denk moeder dat we een half jaar krijgen, over een maand of vier gaan we voor het gerecht [...] Schrijven jullie snel? Ik heb dat enigste [sic!] nodig om door de tijd heen te komen.'

Deze brief is nooit gepost door de Duitse autoriteiten. Ik kon lezen hoe hij zich op dat moment voelde. Ook kon ik de brief na ruim 70 jaar teruggeven aan Jan en zijn familie. Dit gaf voor mij de doorslag. Archiefwerk is wel degelijk van belang. Voor mij is dit duidelijk een leermoment geweest.

Jan verklaart zijn overleven over het algemeen vanuit het perspectief van een wonderbaarlijke redding of een samenloop van zeldzaam gelukkige omstandigheden. Telkens grijpt hij terug op de hoeveelheid geluk die hij op een zeker moment heeft gehad. Nooit schrijft hij zijn overleven aan zichzelf toe. Hiermee is hij in mijn ogen uiterst solidair aan zijn vrienden die het concentratiekamp niet hebben overleefd.

 

4 mei: Podiumpresentatie Geen nummers maar Namen in theater Bellevue

"In de afgelopen vijf jaar hebben tientallen jongeren uit het voortgezet onderwijs meegedaan met het project Namen statt Nummern: Geen nummers maar Namen. Voor hun profielwerkstuk op school en voor het herinneringsboek in de Verzoeningskerk op de gedenkplaats Dachau hebben zij biografieën geschreven van Nederlanders die gevangen zaten in Dachau. Het waren intensieve trajecten met excursies, archiefonderzoek en interviews met overlevenden of nabestaanden. Elk jaar reizen nieuwe jongeren naar Dachau om daar nieuwe biografieën te presenteren. Op de plek waar de mensen tot nummer werden gemaakt, geven de jongeren de oud-gevangenen hun levensverhaal terug. Het Verzetsmuseum Amsterdam maakt er een tentoonstelling van.

namen2015bellevuetheatervoorstellingIn 2015 (70 jaar bevrijding) zullen jongeren die aan het project hebben meegedaan een eenmalige podiumpresentatie geven. In de aanloop naar 4 mei werken ze onder leiding van regisseur/zangeres Leoni Jansen in twee dagen naar de voorstelling toe. De uitvoering vindt plaats op 4 mei, in het kader van 'Theater na de Dam'. De jongeren lezen, spelen en vertellen uit en over de biografieën van de oud-Dachauers en delen hun eigen ervaringen met het publiek. Presentator Leon van der Zanden zal hen ondersteunen, interviewen en uitdagen. Nina June (zang) en Rutger Martens (gitaren, banjo, hoorn) maken muziek, daar waar woorden zijn uitgesproken en daar waar geen woorden voor zijn. De presentatie wordt eenmalig uitgevoerd op 4 mei 2015 in theater Bellevue in Amsterdam. Aanvang 21.00 uur."

Aik Meeuse, producer 4 mei presentatie

 

Dit schooljaar: vijf nieuwe biografieën voor het herinneringsboek

"Dit schooljaar (2014-2015) staan er maar liefst vijf nieuwe biografieën voor het herinneringsboek op stapel. Op het Cartesius Lyceum wordt gewerkt aan de biografieën van Henk van de Water en Nico Peeters, op Het Baarnsch Lyceum schrijven scholieren de biografieën van Djajeng Pratomo en Lies Bueninck en op het Emmauscollege verdiepen leerlingen zich in het verzets- en kampverleden van Dingenis Sinke.

Ter voorbereiding op de interviews met de oud-Dachauers of hun familieleden, bezochten alle leerlingen de gedenkplaats Vught. Afhankelijk van de weg die 'hun' oud-Dachauer in de gevangenschap aflegde, reisde een aantal van hen bovendien naar Natzweiler of Ravensbrück. Als alles goed gaat, zijn de nieuwe biografieën op 22 maart 2015 klaar. Dan worden ze in Dachau gepresenteerd en opgenomen in het herinneringsboek.

vijfnieuweA vijfnieuweB

 

Onder de indruk

Begin september brachten Valerie van Reeuwijk en Thijs de Dood (leerlingen op het Emmauscollege in Rotterdam) een bezoek aan het voormalige concentratiekamp Natzweiler in de Elzas. Ze deden dit in het kader van de research voor de biografie van de Nederlandse verzetsman Dingenis Sinke. Valerie en Thijs deden ook mee met de internationale herdenkingsplechtigheid bij het grote monument in Natzweiler. Hierover schrijft Thijs:

Na het diner stond de fakkelwacht op het programma. Na een busreis door het donker, de mist en vrij zware regen, doemde opeens het monument op. Een stukje verderop stapten we uit en in de stromende regen liepen we richting het monument, waarvan de top verdween in de mist. Voordat de ceremonie kon beginnen, moest de Noorse groep ook aanwezig zijn, dus stond iedereen al verkleumd en bijna doorweekt toen het eenmaal begon. Ik heb zelf ook de eer gehad om een fakkel te mogen dragen, dus dit onderdeel van het programma is me wel bijgebleven. Het was een mooie ceremonie, ondersteund door het militaire ensemble en de fakkelwacht. Het weer was slecht, maar gaf de ceremonie absoluut meer impact vanwege de sfeer die het opriep.

Dingenis Sinke zat in Vught en Natzweiler en werd in Dachau bevrijd. Ondertussen hebben Valerie en Thijs ook een interview met hem gehad. Hierover schrijven zij:

Het was vreemd om afscheid te nemen, aangezien we net zijn hele levensverhaal hadden aangehoord. We denken wel dat hij een goed gevoel had over het interview, omdat hij zijn oorlogstijd wilde afsluiten door zijn verhaal voor de eerste keer te delen. Dat was voor ons ook heel bijzonder. Wij vinden zelf dat het interview goed is verlopen, omdat we veel informatie hebben gekregen. Het was wel inspannend, want het interview heeft ruim 2,5 uur geduurd. Maar dat maakte het wel een bijzondere ervaring. Het interview ging gemakkelijker dan we hadden verwacht, omdat Dingenis heel uitgebreid vertelde. Hierdoor werd het een echt gesprek."

Jos Sinnema, vrijwilliger Namen statt Nummern

 

 

Namen statt Nummern maart 2014

"In de geschiedenisles hebben we de Tweede Wereldoorlog redelijk uitgebreid behandeld", zegt Lissy-Anne Denkers, die dit jaar haar vwo-diploma haalde. "Maar hoe goed een leraar ook les kan geven, het verhaal zal in de les nooit zo veel impact hebben als wanneer iemand het vertelt die het zelf heeft meegemaakt."

In maart 2014 presenteerden scholieren vier nieuwe biografieën over Nederlandse oud-Dachauers voor het herinneringsboek in de Verzoeningskerk op de gedenkplaats Dachau. Op het Emmauscollege in Rotterdam schreven Wouter Tullenaar en Meander Fabels de biografie van Velo Bierman, op Het Baarnsch Lyceum verdiepten Tess Meerding en Sydney Weith zich in het leven van Ernst Sillem en op het Cartesius Lyceum in Amsterdam schreef Gijs Berendse de biografie van Jan van Kuik. Bijzonder is ook de biografie die de Duitse Henriette Schulze over Renny van Ommen - de Vries schreef. Om meer over het verzets- en kampverleden van Renny te weten te komen, reisde Henriette naar Nederland en bezocht hier onder andere de gedenkplaats Vught. Vanuit Vught werd Renny in september 1944 op transport gesteld naar Ravensbrück, van waaruit ze met circa 200 Nederlandse vrouwen terechtkwam in Agfa Kamerawerk, een buitenkamp van Dachau. "Wat me het meest heeft geraakt was de ontdekking dat deze vrouwen een geweldig sterke band hadden. Dat was iets heel positiefs. Terwijl ik, denkend aan het leed dat hun werd aangedaan, nooit had gedacht dat er ook iets positiefs zou kunnen zijn. Net als haar geloof was die sterke vriendschap voor Renny heel belangrijk. De manier waarop de vrouwen elkaar onderling steunden heeft hen geholpen om er doorheen te komen. Daarvan waren zij zich heel goed bewust."

maart2014a maart2014B

 

Film over herinneringsboekproject

Lissy-Anne Denkers schreef geen biografie, maar maakte een film. Ze legde vast hoe Gijs Berendse aan de biografie van Jan van Kuik werkte. Ze was er bij toen Gijs een interview met Jan had. Ook volgde ze Gijs op de voet toen hij concentratiekamp Natzweiler bezocht. Hier zat Jan gevangen voordat hij op transport werd gesteld naar Dachau. Lissy: "Doordat ik alles door de camera zag, kon ik meer afstand nemen, waardoor het minder hard aankwam. Maar die afstand zorgde er ook voor dat het voelde alsof ik er niet echt bij hoorde en dat ik met iets heel anders bezig was. Toch heeft het project een grote indruk op me gemaakt. Als je bij de persoonlijke verhalen beelden hebt van plekken die je zelf hebt gezien, is de kans klein dat je die verhalen ooit nog vergeet."

Presentaties in Dachau en Nederland

Oud-Dachauers Jan van Kuik en Ernst Sillem reisden met de leerlingen mee naar Dachau toen zij daar op 22 maart 2014 hun biografieën presenteerden. Hiernaast waren er presentaties in het Emmauscollege in Rotterdam, in de Ernst Sillem Hoeve in Den Dolder en in het Cartesius Lyceum in Amsterdam. Bij de presentaties in Nederland was ook de reizende tentoonstelling te zien. Aan deze tentoonstelling werden drie nieuwe banieren aan toegevoegd: over Willemijn Petroff- van Gurp, Skippy de Vaal en Karel Witmond.

maart2014C
Foto: Simon Knappstein.

Femke Haselaar onthulde de banier van haar opa Karel Witmond. Ze sprak: "Samen met Luca en Imara en een aantal anderen heb ik vorig jaar maart Dachau bezocht. Luca en Imara presenteerden daar toen de biografie van mijn opa. Het bezoek aan Dachau heeft mij erg geraakt. Het was extra bijzonder omdat Luca en Imara mij ter plekke zoveel over mijn opa en zijn verblijf in Dachau konden vertellen. Ik weet nog goed dat wij langs de laan met bomen liepen en dat Luca mij vertelde dat mijn opa daar vaak wandelde om de tijd te doden. Dit maakte het kamp zoveel meer levendig voor mij, om op dezelfde plek te lopen als waar mijn opa gelopen heeft."

 

maart2014d

Foto: Simon Knappstein.

De dag dat Femke met Luca en Imara de gedenkplaats bezocht, was het bitterkoud. Femke: "Wij waren allemaal dik aangekleed, en toch stonden we te rillen. Het besef dat mijn opa daar in zijn 'pyjama' had rondgelopen. De vraag die in mijn hoofd spookte: Hoe kan iemand in deze omstandigheden de wil opbrengen om te overleven, wat houdt je op de been? Ik begreep nooit zo goed waarom er vroeger door opa en oma niet veel over de oorlog gesproken werd. Ik kom zelf uit een generatie waar het juist belangrijk is om te praten over dingen die je dwars zitten. Na het bezoek aan Dachau begrijp ik dit heel goed. Het was gewoon veel te pijnlijk om daar überhaupt over te beginnen."

Jos Sinnema, vrijwilliger Namen statt Nummern