WimarYeager7534“Waakzaamheid door middel van het woord” 

Was het niet Nico Rost die de vraag opwierp of we wel waakzaam genoeg waren voor de tijd dat het zo gruwelijk mis ging?

 

Wimar Jaeger,
voorzitter Nederlands Dachau Comité

 

Dames en heren, De teksten van de bijdragen tijdens deze middag waren al langere tijd voorbereid. Tegelijkertijd kunnen de ontwikkelingen van de afgelopen weken niet onbenoemd blijven. Immers een aanslag in Utrecht en de forse verschuiving in de politieke verhoudingen in veel provincies zetten aan tot denken. Minstens kun je zeggen dat het een volgende stap is in de escalerende samenleving. Die escalatie bevat naast gewelddadige elementen, inmiddels ook nationalisme en corporatisme. Was het niet Nico Rost die de vraag opwierp of we wel waakzaam genoeg waren voor de tijd dat het zo gruwelijk mis ging? Die vraag "zijn we waakzaam genoeg" komt ook in deze tijd steeds vaker naar boven.

Waakzaamheid tegen gevoelens van superioriteit, verheerlijking van de eigen cultuur, naar binnen gekeerd zijn, zelfvergoelijking van geweld voor eigen geloof of ideaal, het aanwijzen van een collectieve schuldenaar. Het zijn allemaal elementen die we de afgelopen weken langs hebben zien komen. De vraag die daarbij gesteld moet worden is in welke mate onze vrijheid en de daaruit voortvloeiende democratie zich voldoende kan verdedigen tegen deze tendensen. Als de democratie vormen van zelfdestructie vertoont, omdat een open blik naar buiten en verbinding met anders denkenden en anders doenden wordt verloren, zullen we moeten zoeken naar vormen die de escalatie tegengaan zonder dat het vrijheidsideaal wordt aangetast.

De antwoorden zijn niet makkelijk maar vragen een scherpe houding tegen geweld en politiek corporatisme. Tegelijkertijd en minstens zo belangrijk vraagt het om grotere interesse en begripvoor de onvrede achter de steun van mensen voor die gewelddadige en politieke uitwassen. Zeker als het allerminst zeker is dat de steun inhoudelijk is en veel waarschijnlijker dat die steun voortkomt uit onmacht en een gevoel van achtergesteld zijn of worden.

Waakzaamheid is meer dan ooit geboden. De geschiedenis herhaalt zich te vaak, maar wel altijd in een andere gedaante. Zien waaruit de escalerende samenleving bestaat en waar die vandaan komt, vraagt om open ogen van ons allemaal. Op basis van het gedachtengoed van Rost en ons doel van “dat nooit weer” is ook het Nederlands Dachau Comité zich ervan bewust dat we meer oog moet hebben voor gedachten en andersdenkenden, die we niet gemakkelijk als “eigen” herkennen. Ook moeten we de diversiteit binnen ons eigen Comite verbeteren. En de samenwerking met andere slachtoffercomités/maatschappelijke organisaties die deze boodschap willen verspreiden nu eindelijk echt verbeteren. De waakzaamheid moet omhoog dat vraagt iets van ons allemaal, te beginnen bij onszelf.

Op 29 april 1945 werden de poorten geopend van het concentratiekamp Dachau. De Amerikaanse Rainbow en 7th Division beëindigden op die dag een periode van ruim 12 jaar politieke gevangenschap en onmacht met ontstellende gevolgen: 200.000 gevangenen en 41.566 doden. Een van de overlevenden was Nicolaas Rost, schrijver journalist, die met behulp van het geschreven woord de krachten tegen de menselijkheid aan de kaak stelde.

Vrijheid van denken

Met zijn geschriften gaf Rost uiting aan het recht op de vrijheid van denken, een waarde, die het Nederlands Dachau Comité koestert. Wij kennen Rost als een kritisch schrijver die zijn pen als wapen tegen het fascisme inzette. Een man die gedurende zijn leven na Dachau alles in het werk stelde om de doden uit Dachau “later weer tot leven te wekken” in wat hij schrijven zou. Zij moesten zoals hij zei “herleven, opdat de anderen die na hen komen, niet zullen sterven”. En het is precies dat waar ook de jaarlijkse Dachaulezing zich op richt: de herinnering aan ideeën, overtuigingen en gedachten van slachtoffers en overlevenden van het concentratiekamp Dachau om te voorkomen dat menselijkheid niet opnieuw verloren gaat.

Individuele moraliteit

Met de Dachaulezing zet het Nederlands Dachau Comité jaarlijks een slachtoffer van het concentratiekamp Dachau in het licht en brengt die in relatie tot ons hedendaags denken over oorlog en vrede. Dat gedachtegoed rond oorlog en vrede gaat in deze tijd in de kern over de individuele moraliteit van mensen, die zich uit in menswaardig gedrag en een menswaardige benadering van anderen. Menswaardig handelen vraagt om innerlijke doorleving van moraliteit door ons allemaal. Het Nederlands Dachau Comité wil stimuleren dat mensen over hun individuele moraliteit nadenken.

Vijf IJkpunten voor “dat nooit weer”

Dit jaar is gekozen voor Nico Rost. Hij zette zijn gedachten en overtuigingen om in woord en geschrift, in de volle overtuiging van de macht van de schrijver.  past niet alleen vanwege zijn gevangenschap en grote betekenis voor de organisatie van ons comité, maar juist door zijn schriftelijke nalatenschap, bij de vijf dragende ijkpunten van het Comité, die het best worden verbeeld door hun slachtoffers uit de Tweede Wereld oorlog:

• de kwetsbaarheid van vrijheid, zichtbaar in de slachtoffers van politiek geweld;

• de onuitwisbaarheid van oorlogsgeweld gesymboliseerd door de omgekomen militairen;

• de onrechtvaardigheid van discriminatie, verbeeld door zij die vermoord werden op grond van etniciteit en geaardheid;

• de willekeur van geweld met burgerslachtoffers als symbool;

• de universaliteit van geweld verbeeld door de oorlogsslachtoffers in Azië.

Vrijheid van meningsuiting

Nico Rost representeert met name het eerste ijkpunt, de kwetsbaarheid van vrijheid of misschien beter de kwetsbaarheid van de vrijheid van meningsuiting. Als schrijver/ journalist zette hij zich een leven lang in voor de toekomst van menselijkheid en het inzicht dat Duits iets anders is dat fascisme. Rost symboliseerde als schrijver en journalist de macht van het geschreven woord. Rost wist als geen ander dat het geschreven woord bepalend is voor de informatievoorziening, de beeldvorming en het inlevingsvermogen en daarmee de oordeelsvorming. Het geschreven woord bepaalt daarmee goeddeels de geschiedenis en zeker het oordeel over die geschiedenis. In de tijd van Nico Rost ging het nog grotendeels om het geschreven woord. Tegenwoordig slaat het geschreven woord steeds meer neer in beeld, geluid en sociale media. Deze uitingsvormen zijn directer dan het woord en als we bedenken dat ze in tegenstelling met vroeger toen de krant nog alleen ‘s morgens nieuws bracht, nu ieder seconde in ons leven zijn, mag je gerust de conclusie trekken dat media ofwel dat het geschreven woord van vroeger, nog indringender en nog bepalender is voor onze informatie voorziening, beeldvorming, inlevingsvermogen en oordeelsvorming. Rost zou in deze tijd waarschijnlijk niet meer gesproken hebben van de macht van het geschreven woord maar van de macht van media.

Censuur

In onze maatschappij hebben we van links tot rechts van populistisch tot rationeel onze mond vol van onafhankelijke informatievoorziening. Er zullen weinigen zijn die vrije informatie niet als een essentieel onderdeel van vrijheid beschouwen. Vrije pers vinden we in de westerse wereld een grondrecht. De bescherming van het geschreven woord wordt vanuit dit principe gelukkig nog op veel plaatsen verdedigd. We kennen er verschillende wetten voor en heden ten dage trekt het Nederlandse kabinet extra geld uit voor onderzoeksjournalistiek. Niemand, zelfs de extreme kanten in onze westerse wereld, wil beschuldigd worden van censuur. 

Macht van Media

Rost, zou hij in deze tijd geleefd hebben, met zekerheid onderkend hebben dat de macht van de media ongekend groot is. In de geschiedenis is de macht van het vrije woord nog nooit zo groot geweest als nu. Regimes en machthebbers worden gemaakt en gebroken door media door het geschreven, het gesproken en gefilmde woord. Tegelijkertijd staan mensen in de media onder druk, omdat ze vermoord worden of gevangen zitten om hun onthulling van de werkelijkheid. Of omdat ze mee moeten in de popularisering van de impact van hun woord. Misschien zelfs omdat de zelfregulering van hun eigen macht soms te wensen over laat. Lejo Schenk zal vandaag de Dachaulezing richten op de journalistiek, de media, omdat de man in het licht van vandaag Nico Rost de macht van het woord altijd koppelde aan het “meer weten”. Omdat meer weten altijd leidt tot nuance en nuance de belangrijkste bouwsteen voor menselijkheid is. Meer weten scherpt de persoonlijke moraliteit en dat is waar het bij het bevorderen van menselijkheid om te doen is.

Verdienmodel

Dames en heren, zou Rost, als intellectueel filosoof nu media zo krachtig zijn geworden minder zorgen hebben over onafhankelijke informatie op basis van “meer weten”? Of zou hij ons wijzen op de nieuwe dreiging van censuur namelijk die van de zelfgekozen censuur? Zou Rost tevreden zijn dat we zoveel zouden kunnen weten, maar steeds minder geconfronteerd worden met alom weten? Juist dat “meer weten” van Rost staat nu namelijk op een geheel andere manier onder druk. Media worden anno 2019 steeds meer gedreven door het verdienmodel. En dat verdienmodel draait om kennis over u; kennis over het individu. Als u zich voor deze lezing via de e-mail heeft aangemeld of zich misschien via een Dachau website heeft voorbereid, is die interesse niet alleen bij u en bij ons bekend. Media zijn geïnteresseerd in die kennis omdat ze u, in al hun goedheid misschien, wel van een aanbieding van een hotel in Dachau willen laten weten. Allemaal onschuldig misschien, totdat die interesse van u leidend wordt voor alle informatie die u krijgt.

Filterbubbel

Het fenomeen dat de informatie die we krijgen wordt bepaald door het profiel dat wij van ons zelf gemaakt hebben, noemen we ook wel de filterbubbel. Het is een ballon waar u zelf in zit en waar informatie van buiten volgens uw eigen normen wordt gefilterd. Comfortabel misschien als je op zondag middag even niets aan je hoofd wilt hebben. Confronterend als je bedenkt dat het uitsluitend leidt tot bevestiging van ons eigen beeld. Hoe erg is het dat ruim een derde van de Nederlanders onder de dertig jaar zijn nieuws en informatie binnen haalt vanuit zijn eigen facebook account, wetende dat Facebook die informatie afstemt op het profiel dat je zelf hebt opgegeven. Krijgt u de toenemende autoritaire ontwikkeling in Hongarije nog wel te horen als uw profiel is afgestemd op tuinartikelen. Het antwoord is: in steeds mindere mate. 

Zorgen

Als u zich bedenkt dat het Nederlands Dachau Comité pleit voor individuele moraliteit en die het beste gescherpt wordt door het “meer weten” van Nico Rost zult u begrijpen dat wij ons niet alleen zorgen maken over de druk vanuit de zittende macht op het vrije woord maar ook over de druk van de economische kracht op dat vrije woord. Als verdien modellen in de media belangrijker worden dan het onafhankelijke vrije woord, komt de censuur niet meer van de machthebbers maar van het geld. En waar censuur ook vandaan komt, het is altijd een inperking van vrijheid.

Doen waar we voor zijn

Als we gevangen in onze eigen bubbel niet bewaken dat daar vaak genoeg een speld in geprikt wordt zal het geloof in het eigen gelijk steeds verder toenemen. We weten wat een te fanatiek geloof in het eigene betekent. Het leidt tot escalatie en waar dat uiteindelijk toe kan leiden hebben we te goed geleerd. Rost predikte waakzaamheid door middel van het woord. Dus laten we beginnen bij ons zelf en zorgen dat we onze vrijheid niet verliezen door ons te onderwerpen aan onze zelfopgelegd censuur. Onze persoonlijke moraliteit ontwikkelt zich juist door kennis van anders denkende. Boellaard, de liberaal en Rost, de marxist richtten destijds samen het Nederlands Dachau Comité op. Zij wisten dat gebrek aan kennis, acceptatie en respect van een andere opvatting leidt tot ontmenselijking. Laten we geleerd hebben dat te voorkomen. Onze opdracht is om net als Nico Rost niet alleen te reflecteren op de vrijheid van het vrij geschreven woord, maar te handelen op basis van persoonlijke moraliteit, die uit dat vrij geschreven woord naar boven drijft. Ook vandaag. Want dan doen we waar we voor zijn opgericht: dat nooit weer. Dank u voor uw aandacht.

 

 Vfonds7595